Yönetmen Halit Refiğ, Esenler’de anıldı

Türk sinemasında özgün düşünce ve sanat anlayışıyla iz bırakan, Ulusal Sinema kavramının öncüsü yönetmen Halit Refiğ, Esenler’de anıldı. "Bir Düşünce Adamı Olarak: Halit Refiğ" başlıklı programda, Refiğ’in dünyaya ve toplumsal meselelere bakışını yansıtan yazılarının yer aldığı Tek Umut Türkiye kitabı ele alındı. Programda ayrıca usta yönetmenin ülkesine duyduğu sevgi, sanatından ve düşüncelerinden ödün vermeyen duruşu konuşuldu.
Esenler Belediyesi Kültür, Sanat ve Sosyal İşler Müdürlüğü tarafından düzenlenen "Bir Düşünce Adamı Olarak: Halit Refiğ" programında; sinemayı yalnızca bir sanat dalı değil, ülkesini, toplumunu ve insanını anlamanın bir yolu olarak gören Refiğ’in fikir dünyası, hayatı boyunca sürdürdüğü mücadele ve sanat anlayışı farklı yönleriyle değerlendirildi. Dr. Kadir Topbaş Kültür Sanat Merkezi’nde gazeteci Bünyamin Yılmaz’ın moderatörlüğünde gerçekleşen söyleşiye, Halit Refiğ’in eşi Gülper Refiğ, gazeteci-yazar Ali Saydam ve sinemacı Emine Uysal Berger katıldı.

"Mücadelesinden hiç vazgeçmedi"
Halit Refiğ’in hayatını ve düşünce dünyasını anlatan eşi Gülper Refiğ, Tek Umut Türkiye kitabının ortaya çıkış sürecini ve usta yönetmenin hayatı boyunca savunduğu fikirleri paylaştı. Halit Refiğ’in Batı merkezli sanat ve sinema anlayışına karşı kendi kültürünü ve toplumunu anlatan bir sinema oluşturmak istediğini dile getiren Gülper Refiğ, "Kendi sinemamı yapmak istiyorum dedi. Ülkesini tanımak istedi ki ona hitap edebilsin. O dönemde köy edebiyatı ve geri kalmış toplumları anlatan eserler ön plandaydı. Ancak Halit Refiğ, ülkesinin olduğundan farklı gösterilmesini istemiyordu. Kendi onurundan çok ülkesinin onuruna düşkün bir insandı. Türkiye’ye efendilik taslamaya, ülkemizi küçümsemeye ve kendi değerlerimizi yok saymaya çalışanlara karşı mücadele etti. Onun en belirgin özelliklerinden biri, ülkesinin onurunu her şeyin üstünde tutmasıydı" diye konuştu.
Bu düşünceleri savunmanın kendisi için kolay olmadığını, Refiğ’in filmlerinin engellendiğini, eserlerinin yakıldığını ve ağır eleştirilere maruz kaldığını anlatan Gülper Refiğ, buna rağmen eşinin mücadelesinden vazgeçmediğini belirtti. Halit Refiğ’in kendi çıkarlarını ve şöhreti hiçbir zaman ön planda tutmadığını vurgulayan Gülper Refiğ, Hollywood’dan gelen teklifi de bu duruşuyla reddettiğini anlattı. Halit Refiğ’in mütevazı yaşamına da değinen Gülper Refiğ, evlerinin iki odalı olduğunu, buna rağmen pek çok sanatçı ve düşünce insanının evlerine gelip gittiğini söyledi. Oğuz Atay, Adnan Saygun ve Tomris Uyar gibi isimlerin evlerinde bir araya geldiğini anlatan Gülper Refiğ, "Antrede kırık dökük masa ve sandalyelerimiz vardı ama kahkahalar vardı evimizde. Fikri hür bir insandı. Onun mutluluğu sahip olduklarında değil, düşüncelerinden ve değerlerinden vazgeçmemesindeydi. Türkiye’nin geleceğinden hiçbir zaman umudunu kesmedi" şeklinde konuştu.

"Hayatımdaki son üniversite Halit Refiğ’dir"
Gazeteci-yazar Ali Saydam ise Halit Refiğ ile tanışmasının hayatında önemli bir dönüm noktası olduğunu anlattı. Gençlik yıllarında bir dergi çıkarmak istediğini ve sinema yazıları yazması için Refiğ’e başvurduğunu söyleyen Saydam, ilk görüşmelerinde olumsuz yanıt aldığını, ancak vazgeçmeyerek yeniden kapısını çaldığını belirtti. Halit Refiğ’in kendisi üzerindeki etkisini anlatan Saydam, "Benim hayatımda çok önemli bir yeri var. Benim hayatımdaki son üniversite Halit Refiğ’dir. Bana ‘Düşünmek zor iştir, Alicim’ derdi" ifadelerini kullandı.
Saydam, Halit Refiğ ile aralarındaki en önemli tartışmalardan birinin onun kimliği üzerine olduğunu da belirtti. Refiğ kendisini sinemacı olarak tanımlarken, Saydam onun aynı zamanda bir düşünür ve filozof olduğunu savunduğunu söyledi. Refiğ’in sinemayı dünyayı ve toplumu okumak için kullandığını ifade eden Saydam, Tek Umut Türkiye kitabının da bu açıdan değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı.
Halit Refiğ’in bağımsızlığının ve hiçbir beklenti içinde olmadan yaşamasının onun mutluluğunun temelini oluşturduğunu belirten Saydam, "Halit Bey’in devletten, özel sektörden bir talebi yoktu. Onun mutluluğunun sebebi buydu. Talepsiz olabilmek. İyi ki hayatımdan geçmiş. Ben ondan yaşamayı öğrendim" dedi.
Doğu ve Batı medeniyetleri üzerine Refiğ’in dikkat çekici tespitleri olduğunu da aktaran Saydam, onun kullandığı manevi, gönül, vefa, huzur, insaf ve namus gibi kavramların başka dillerde tam karşılığını bulmanın güç olduğunu söyledi. Refiğ’in "Doğu’da aşkı, Batı’da ölümü gördüm" sözünün onun medeniyetlere bakışını özetlediğini ifade etti.

"Sanatıyla düşünce dünyasını ayıramıyorsunuz"
Sinemacı Emine Uysal Berger de Halit Refiğ ile üniversite yıllarında tanıştığını belirtti. Refiğ’in filmlerini yalnızca sinema eserleri olarak değil, hayata bakışını ve düşüncelerini ortaya koyan çalışmalar olarak değerlendiren Berger, usta yönetmenin her filminde farklı bir toplumsal meseleyi derinlemesine ele aldığını söyledi. Gurbet Kuşları filminde iç göç meselesinin, Haremde Dört Kadın filminde ise dönemin toplumsal yapısının farklı boyutlarıyla işlendiğini belirten Berger, Halit Refiğ’in sinemasında felsefe, psikoloji, dünya tarihi ve Türk müziğinin önemli bir yer tuttuğunu dile getirdi. Refiğ’in oyuncuların kariyerlerinde de önemli bir rol oynadığını belirten Berger, Cüneyt Arkın, Müjde Ar ve Özgü Namal gibi isimlerin sinema yolculuklarında yönetmenin katkısına dikkat çekti.
Berger, Halit Refiğ’in sinemasındaki temel meselelerden birinin insanın doğayla ilişkisi olduğunu belirterek özellikle Köpekler Adası filmine değindi. Bu eserde insanın doğadan kopuşunun ve yalnızlaşmasının güçlü biçimde anlatıldığını ifade eden Berger, Halit Refiğ’in sinemayı kendisini ifade edebileceği bir alan olarak gördüğünü dile getirdi. Genç kuşakların da Refiğ’in filmlerine ilgi gösterdiğini belirten Berger, zaman geçtikçe eserlerinin değerinin daha iyi anlaşıldığını ifade etti.